TAŞIMA HUKUKUY. Doç. Dr. Vural SEVEN İzmir Gediz Üniversitesi Hukuk Fakültesi Ticaret Hukuku ABD Y. Doç. Dr. Vural SEVEN
TAŞIMA HUKUKU
Y. Doç. Dr. Vural SEVEN İzmir Gediz Üniversitesi Hukuk Fakültesi Ticaret Hukuku ABD Y. Doç. Dr. Vural SEVEN
‹#›
TAŞIMA HUKUKUNUN GENEL KARAKTERLERİ
Taşıma Hukuku Kurallarının Dağınık Yapıda Olması Taşıma Hukuku Kurallarının Emredici Nitelikte Olması Taraf Menfaatlerin Dengelenmiş Olması Kural Olarak Sorumluluğun Sınırlandırılmış Olması Taleplerin Kısa Zamanaşımı ve Hak Düşürücü Sürelere Bağlı Olması Taşıyıcının Sorumluluğunun Ağırlaştırılmış Olması Taşıma Hukukunun İspat Sorunlarıyla Yakından İlgilenmesi Taşıma Sözleşmesinin Nispiliğinin Zayıflamış Olması Y. Doç. Dr. Vural SEVEN 2
Taşıma Hukuku Kurallarının Dağınık Yapıda Olması
Taşıma hukuku kurallarının hepsi tek bir kanunda “kodifiye” edilmemiştir. Bu kurallar son derece dağınık bir yapıya sahip bulunmaktadır. Ulusal hukukta dahi taşıma hukuku kurallarını içeren tek bir kanun yoktur. Türk Ticaret Kanunu dahi (m. 852) -Türk hukuku açısından- taşıma hukukunun bütün alanları için yeknesak bir düzen getirmemektedir. Diğer taraftan taşıma hukukunun uluslararası karakteri, her taşıma türü için ayrı uluslararası sözleşmelerin uygulanmasını gerekli kılmaktadır. Dolayısıyla bir taşıma hukuku sorunuyla karşılaşıldığında, öncelikle somut olaya hangi kuralların uygulanacağının tespit edilmesi gerekmektedir. Y. Doç. Dr. Vural SEVEN 3
Taşıma Hukuku Kurallarının Emredici Niteliği
Özellikle taşıyıcının sorumluluğuna ilişkin taşıma hukuku kuralları emredici niteliktedir (TTK m. 854, 1243; 6762/TTK m. 766, 1116; TSHK m. 125). Böylece, sözleşmenin kurulması aşamasında güçlü bir pozisyonda bulunan taşıyıcılara karşı yolcu ve yükle ilgililerin korunması sağlanmıştır. Emredici nitelikteki bu kuralların aksine yapılan sözleşme hükümleri geçersizdir. Ayrıca taşıma hukukunun yeknesaklaştırılması amacıyla da, taşıyıcının sorumluluğuyla ilgili olup olmadığına bakılmaksızın taşıma hukuku kurallarının emredici niteliği kabul edilmektedir (ayrıca bkz. CMR m. 40; CIV m. 5). Y. Doç. Dr. Vural SEVEN 4
Genel Bir İlke Olarak Menfaatlerin Dengelenmesi İlkesi
Taşıma hukukunun temel amacı taşıyıcı ve yükle ilgililer/yolcular arasındaki menfaat çatışmasını dengelemektir. Taşıma hukuku kurallarının aşağıda sözünü edeceğimiz diğer bazı özellikleri, temelde taraflar arasındaki menfaatlerin dengelenmesi ihtiyacından doğmuştur. Bu kuralların yorumlanmasında taraflar arasındaki menfaatler dengesi dikkate alınmalıdır. Y. Doç. Dr. Vural SEVEN 5
Sınırlı Sorumluluk İlkesi
Taşıma faaliyeti özünde büyük bir rizikoyu barındırır. Bu sebeple, taşıyıcının sorumluluğu belirli açılardan sınırlandırılması gerekir. Aksi halde, taşıma faaliyetine atılacakların sayısı azalacak; bu faaliyetin masrafları artacak ve dolayısıyla taşınan malların piyasa fiyatları yükselecektir. Dolayısıyla, kollektif menfaatlerin korunması amacıyla taşıyıcının sorumluluğunun sınırlandırılması yoluna gidilmiştir (TTK m. 882, 1186; 6762/TTK 785, 1112, 1113, 1114; CMR m. 23, 25, 27; TSHK m. 124; CIM m. 30, 32; CIV m. 30, 34; LVK m.4 § 5; HK m. 6). Y. Doç. Dr. Vural SEVEN 6
Taleplerin Kısa Zamanaşımı ve Hak Düşürücü Sürelere Bağlı Olması
Taşıma faaliyetinin içinde barındırdığı dinamik yapı, taşıma sözleşmesinden doğan taleplerin kısa süreler içinde kullanılmasını gerekli kılar. Böylece, taraflar hangi süreler içinde muhtemel taleplerle muhatap olacaklarını bilebilirler. Bu hususta belirliliğin sağlanması ve genel hukukî güvenlik prensiplerinin bir eseri olarak taşıma hukukundan doğan taleplerin genel olarak kısa sürelerde kullanılması gerekmektedir (TTK m. 885, 1188; 6762/TTK m. 767, 1067; CMR m. 32; TSHK m. 131; HK m. 20; CIV m. 60; CIM m. 48). Y. Doç. Dr. Vural SEVEN 7
Taşıyıcının Sorumluluğunun Ağırlaştırılması
Taşıma hukukunda, taşıyıcı lehine yapılan düzenlemelere karşılık olarak, taşıyıcının sorumluluğu ağırlaştırılmıştır. Bu amaçla genel olarak sorumluluğun temelinde bazı hallerde ağırlaştırılmış kusur sorumluluğu, bazılarında ise (kusursuz sorumluluk türlerinden olan) olağan sebep sorumluluğu yer alır. Taşıyıcı yük veya yolcu üzerinde bir zarar gerçekleştiğinde kendisine izafe edilecek bir kusurun olmadığını (doğrudan veya karineler yoluyla) ispat edemedikçe sorumlu olduğu kabul edilir. Y. Doç. Dr. Vural SEVEN 8
Taşıma Faaliyetiyle İlgililerin Sorumluluklarının Yeknesaklaştırılması
Taşıma hukukunda, taşıyıcının sözleşmeden doğan sorumluluğu yanında, yardımcı şahıslarının da, taşıyıcı lehine getirilen sorumluluk sınırlamalarından ve diğer özel imkanlardan faydalanmaları yoluna gidilmektedir (TTK m. 885, 887, 1190; CMR m. 28/II; TSHK m. 127; VS m. 25A; CIV m. 39 § 5; CIM m. 27 § 5). Böylece, sözleşmenin tarafını teşkil eden taşıyıcıya karşı ileri sürülecek taleplerden daha fazlasının (geniş anlamda haksız fiil hükümlerine dayanılarak) sözleşmesel ilişkiye girilmeyen üçüncü kişilere karşı ileri sürülmesi engellenmiş olur. Diğer yandan taşıma hukuku kuralları, taşıma işinin faaliyetine katılan diğer (alt) taşıyıcıların yükle ilgililere veya yolculara karşı taşıma hukuku kuralları uyarınca sorumlu tutulmaları sağlanmıştır. Böylece asıl taşıyıcı ile alt taşıyıcıların sorumluluklarının özdeş kılınması sağlanmış olmakla birlikte, yükle ilgililerin (veya yolcuların) (haksız fiil hükümleri yerine) özel taşıma hukuku kuralları uyarınca başvurmaları mümkün kılınmıştır. Y. Doç. Dr. Vural SEVEN 9
Taşıma Hukukunun İspat Sorunlarıyla Yakından İlgilenmesi
Yük taşımalarında bir zıya veya hasar ortaya çıktığında ya da yük geç teslim edildiğinde, yük üzerinde gerçekleşen bu durumların ispat edilmesi gerekir. Ancak, yükün taşıyıcı tarafından teslim alındığı yerle (yükleme yeri), talepte bulunacak kişinin bulunduğu yer arasında mesafe bulunduğu gibi, yük teslim edildikten sonrada her an yük üzerinde bir zararın ortaya çıkması muhtemeldir. Bu hallerde ise, taraflar ispat yükü altında bulundukları vakıalarla ilgili delilleri toplamakta zorlanabilir. İşte taşıma hukuku bu hususta gerek yükle ilgililerin gerekse de, taşıyıcının ispat sorunlarıyla karşılaşmasına engelleyebilmek için özel ispat kuralları öngörmüştür. Bunların başında, taşıma belgelerine izafe edilen ispat fonksiyonları, yük zıya veya hasarının tespit ve ihbarı usulleri gelmektedir. Dolayısıyla taşıma hukukundan doğan uyuşmazlıklar çözülürken, yük zıya/hasarının tespit ve ihbar edilip edilmediği ve düzenlenen taşıma senedinde yükün ne halde bulunduğunun tespit edilmelidir. Bu konudaki özel ispat kuralları dikkate alınmadan, uyuşmazlık hakkında sağlıklı bir karar verilmesi mümkün değildir. Y. Doç. Dr. Vural SEVEN 10
Alt Taşıyıcıların Yükle İlgililere/Yolculara Karşı Taşıma Sözleşmesinin İhlali Çerçevesinde Sorumlu Tutulması (Taşıma Sözleşmesinin Nispiliğinin Zayıflaması)
Taşıma sözleşmesinin ifasına katılan alt taşıyıcılar ile yükle ilgililer veya yolcular arasında kural olarak taşıma sözleşmesi bulunmamaktadır. Alt taşıyıcı doğrudan asıl taşıyıcı ile, asıl taşıma sözleşmesinden bağımsız bir taşıma sözleşmesi akdetmektedir. Bununla birlikte taşıma hukuku kuralları alt taşıyıcıları bazı durumlarda, taşıma hukukunun ihlali çerçevesinde asıl taşıyıcı ile birlikte yükle ilgililere/yolculara karşı sorumlu tutmaktadır. Bu konuda temelde iki farklı kavram (araç) kullanılmaktadır: (i) Fiili taşıyıcı (örn. Bkz. 888, 1191) ve (ii) Müteakip taşıyıcı (örn. bkz. CMR m. 34 vd.). Alt taşıyıcının sorumluluğunu etkileyen bu kavramlar, taşıma sözleşmesinin nispiliğini zayıflatmakta, bu sözleşmenin etkisini alt taşıyıcılara kadar genişletmektedir. Y. Doç. Dr. Vural SEVEN 11
6102 sayılı TTK
Dördüncü Kitap TAŞIMA İŞLERİ Y. Doç. Dr. Vural SEVEN 12
Zaman Bakımından Uygulama Alanı
6103 Sayılı TÜRK TİCARET KANUNUNUN YÜRÜRLÜĞÜ VE UYGULAMA ŞEKLİ HAKKINDA KANUN MADDE 29 «6762 sayılı Kanun yürürlükte iken yapılmış olan taşıma sözleşmeleri, taşıma senedine ilişkin hükümler dahil, anılan Kanuna tâbidir. Ancak, Türk Ticaret Kanununun yürürlüğe girmesinden sonra gerçekleşen, taşıma hukukuna özgü, zıya, hasar ve gecikmeden dolayı, sorumluluk hâlleri ile taşıyıcının sorumluluk sınırları hakkında Türk Ticaret Kanunu hükümleri uygulanır.» Y. Doç. Dr. Vural SEVEN 13
Dördüncü Kitabın Sistematiği
Birinci Kısım : Genel Hükümler m. 850-855 İkinci Kısım : Eşya Taşıma m. 856-893 Üçüncü Kısım : Taşınma Eşyası Taşıması m. 894-901 Dördüncü Kısım : Değişik Tür Araçlar İle Taşıma m. 902-905 Beşinci Kısım : Yolcu Taşıma m. 906-916 Altıncı Kısım : Taşıma İşleri Komisyoncusu m. 917-930 Y. Doç. Dr. Vural SEVEN 14
yTTK m. 850-930 Hükümlerinin Türk Taşıma Hukukunun Genel Hükümlerini Oluşturması
Türk Borçlar Kanunu’nda taşıma sözleşmesine ilişkin özel hüküm bulunmadığından yTTK’nın Taşıma İşlerini düzenleyen «Dördüncü Kitabı» esas olarak her ne kadar karayolu eşya ve yolcu taşımalarını (bkz. m. 852’nin karşıt kavramı) düzenlemekte ise de, bu hükümlerin aynı zamanda Türk taşıma hukukunun genel hükümleri olduğu kabul edilmektedir. Dolayısıyla taşıma türlerine ilişkin özel düzenlemelerde hüküm bulunmayan hallerde bu Kitap hükümleri uygulama alanı bulacaktır. m. 852 uyarınca «Deniz, demir ve hava yoluyla taşıma ile posta idaresine ilişkin özel hükümler saklıdır». Bununla birlikte m. 902-905 hükümlerine göre, bu Kanun kapsamındaki (m. 902) değişik tür ile yapılan taşımalarda (karma taşımalar), zararın nerede meydana geldiği belli değilse (m. 903) bu tür taşımalara da yTTK’nın birinci ve ikinci kısım hükümleri uygulanır. Bu istisna dışında diğer taşıma türlerine öncelikle ilgili (ulusal-uluslararası) mevzuat uygulanır. Burada hüküm bulunmayan hallerde dördüncü kitap hükümlerine başvurulur. Yabancılık unsuru taşıyan taşımalarda ise MÖHUK m. 1/2’e uluslararası sözleşmeleri saklı tuttuğundan öncelikle ilgili uluslararası sözleşme hükümleri uygulanacaktır; böyle bir sözleşme bulunmadığı hallerde MÖHUK m. 24 ve 29 uyarınca Türk hukukunun yetkili hukuk (lex causae) olduğu durumlarda Dördüncü kitap hükümleri uygulama alanı bulur. Y. Doç. Dr. Vural SEVEN 15
‹#›
Taşıyıcının Tanımı ve Taşıma Sözleşmesinde Tarafların Asli Edim Yükümlülüklerinin Düzenlenmesi (m. 850/1, 2)
MADDE 850- (1) Taşıyıcı, taşıma sözleşmesiyle eşya veya yolcu taşıma işini veya ikisini birlikte üstlenen kişidir. (…). (2) Taşıyıcı, taşıma sözleşmesiyle eşyayı varma yerine götürmeyi ve orada gönderilene teslim etmeyi veya yolcuyu varma yerine ulaştırmayı; buna karşılık, eşya taşımada gönderen ve yolcu taşımada yolcu, taşıyıcıya, taşıma ücretini ödemeyi borçlanır. Taşıma sözleşmesi iki tarafa tam borç yükleyen synallagmatik bir sözleşmedir. Bununla birlikte taşıyıcı ve gönderenin taraf olduğu taşıma sözleşmesi, tam üçüncü kişi yararına sözleşme niteliğine de sahiptir (TBK m. 129/2). Eşya taşımalarında gönderilen taşıma sözleşmesine taraf olmasa da, varma yerine eşyayı kendi ad ve hesabına teslim almak, taşıyıcıya emir/talimat vermek ve diğer tali haklara (tazminat vb.) sahip bulunmaktadır (bkz. m. 871). Y. Doç. Dr. Vural SEVEN 16
“Eşya” Terimi
Taşıma hukuku açısında taşımaya elverişli olan ve maddi bir varlığı bulunan her şey yük niteliğine sahiptir. Örneğin taşıma hukuku anlamında cenazede yük kavramına dahildir. Yük taşıma hukuku açısından teknik bir kavram iken, yTTK’da bunun yerine eşya hukuku anlamında (teknik anlamda) eşyayı da kapsayacak şekilde “eşya” terimi tercih edilmiştir. Diğer yandan genel gerekçede terim birliğinin sağlanması için yTTK’da eşya terimine yer verildiği belirtilirken, bazı hükümlerde (örn. m. 864/2; 882) gönderi veya mal (örn. 890; 891) terimleri kullanılmıştır. Y. Doç. Dr. Vural SEVEN 17
Sorumluluk Sınırlarında Ölçüt Olarak Kullanılan Değişim Değeri: ÖZEL ÇEKME HAKKI (ÖÇH) (Special Drawing Right [SDR])
Özel Çekme Hakkı, % 44 ABD Doları % 34 Euro %11 İngiliz Sterlini %11Japon Yeni’den oluşan ve bu oranları IMF tarafından belirlenen sanal bir değişim birimidir. «http://www.tcmb.gov.tr/kurlar/today.html» adresinden bir ÖÇH’nin Türk lirası karşılığına günlük olarak ulaşılabilir. Y. Doç. Dr. Vural SEVEN 18
Zamanaşımı (m. 855)
Son Tasarı m. 855/I’de Dördüncü kitap hükümlerinden doğan “her türlü talep hakkı”nın bir yıllık zamanaşımına tabi olduğu kabul edilmişti. Ancak AdKom.’da eklenen yeni hüküm sonucunda zamanaşımı konusundaki genel hüküm m. 855/1’de şu şekilde kanunlaşmıştır: Bu Kitap hükümlerine tabi taşımalarda, yolcunun bir kaza sonucu ölmesi veya bedensel bütünlüğü zedeleyen bir zarara uğraması halinde istem hakları on yılda; diğer zararlarda ise bir yılda zamanaşımına uğrar. Y. Doç. Dr. Vural SEVEN 19
Zamanaşımı (m. 855) [2]
m. 855/I’e göre yolcunun ölümü veya bedensel zararları dışındaki sebeplerden doğan bütün tazminat hakları bir yılda zamanaşımına uğrar. Ancak tazminat niteliğinde bulunmayan alacak haklarından doğan taleplerin hangi sürede zamanaşımına uğrayacağı sorusuna, bu hüküm cevap vermemektedir. Örneğin taşıyıcının ücret alacağının tabi olduğu zamanaşımı süresi konusunda m. 855’te açık bir düzenleme yer almamaktadır. Oysaki eTTK m. 767/1 ve Son Tasarı’da zamanaşımını düzenleyen genel hükmün kapsamı taşıma sözleşmesinden doğan her türlü talep hakkını kapsamaktadır. m. 855/I’in lafzına bağlı kalındığı takdirde, tazminat alacakları dışındaki talep haklarından genel borçlar hukuku esasları geçerli olacaktır (TBK m. 146’daki 10 yıllık zamanaşımı süresi uygulanacaktır). Y. Doç. Dr. Vural SEVEN 20
‹#›
Comments