ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΤΗΣ ΝΟΗΤΙΚΗΣ ΚΑΘΥΣΤΕΡΗΣΗΣ Η. Ε. Κουρκούτας
ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΤΗΣ ΝΟΗΤΙΚΗΣ ΚΑΘΥΣΤΕΡΗΣΗΣ Η. Ε. Κουρκούτας
Εισαγωγή: γενικές παρατηρήσεις Η νοητική καθυστέρηση αποτελεί μία κατηγοριοποίηση για μία ετερογενή ομάδα ατόμων (παιδιών και ενηλίκων) με διαφορετικά χαρακτηριστικά όσον αφορά τα επίπεδα της νοητικής, ψυχοσωματικής και ψυχοκοινωνικής λειτουργίας και εξέλιξης.
Στο ένα άκρο υπάρχει η οριακή νοητική καθυστέρηση (δυσλειτουργία) και στο άλλο τις περιπτώσεις βαριάς νοητικής καθυστέρησης, όπου το παιδί αντιμετωπίζει ευρέα λειτουργικά προβλήματα
Τα παιδιά και οι ενήλικες οι οποίοι ανήκουν στη κατηγορία της ήπιας νοητικής καθυστέρησης (IQ μεταξύ 55-70) αποτελεί το 85% του συνολικού πληθυσμού ατόμων με παρόμοια προβλήματα
Οι νοητικές /γνωστικές ανεπάρκειες (π.χ. περιορισμοί στη μακρόχρονη μνήμη) των ατόμων αυτών δημιουργούν σε συνδυασμό με άλλους εξωγενείς (οικογενειακούς, κοινωνικούς, κλπ.) παράγοντες σοβαρές ανεπάρκειες στην προσαρμοστική τους λειτουργία και στις σχέσεις τους με τον περιβάλλοντα κοινωνικό περίγυρο
Η πρώτη σοβαρή συνέπεια είναι η αδυναμία πολλών από αυτά τα παιδιά να έχουν μία ομαλή και ισορροπημένη σχολική /ακαδημαϊκή πορεία με όλες τις δευτερογενείς επιπτώσεις
Είδη και χαρακτηριστικά της Νοητικής Καθυστέρησης Με βάση το Διαγνωστικό Στατιστικό εγχειρίδιο της Αμερικάνικης Ψυχιατρικής Εταιρίας (DSM-IV) υπάρχουν τέσσερις τύποι νοητικής διαταραχής:
Ήπια (ελαφριά) νοητική καθυστέρηση- Δ.Ν. 55-69
(εκπαιδεύσιμα άτομα)
Μέτρια (μέση) νοητική καθυστέρηση- Δ.Ν. 40-55
(ασκήσιμα άτομα)
Σοβαρή νοητική καθυστέρηση- Δ.Ν. 25-39
(εξαρτημένα άτομα)
Βαριά νοητική καθυστέρηση- Δ.Ν. 29
Ήπια (ελαφριά) νοητική καθυστέρηση- Καταφέρνουν να κατακτήσουν ακαδημαϊκές επιδόσεις περίπου της έκτης δημοτικού και μπορούν να αποκτήσουν επίσης ένα αξιοπρεπές επίπεδο αυτάρκειας και σε πολλές περιπτώσεις να επιτύχουν μία αυτόνομη διαβίωση (πάντοτε με κάποιους περιορισμούς στην ψυχοκοινωνική τους λειτουργία και μία ορισμένου τύπου εποπτεία), υπό τη προϋπόθεση βέβαια ότι το άτομο θα έχει την βοήθεια και την υποστήριξη της οικογένειας και των ανάλογων ψυχοκοινωνικών υποδομών και υπηρεσιών.
Μέτρια νοητική καθυστέρηση: αφορά το 6% με 10% του πληθυσμού αυτής της κατηγορίας. Είναι ικανά να εκτελέσουν κάποιες εργασίες και κάποιες ενέργειες που σχετίζονται με τη φροντίδα του εαυτού με μία σχετική επίβλεψη και παρότρυνση. Συνήθως αποκτούν κάποιες κοινωνικές δεξιότητες, μέσα από μία διαδικασία εκπαίδευσης στην παιδική ηλικία, και είναι σε θέση να λειτουργήσουν με επιτυχία σε κάποιο είδος κοινότητας υπό επίβλεψη ή με κάποια ομάδα σε προστατευμένα διαμερίσματα
Σοβαρή νοητική καθυστέρηση: Ένα πολύ μικρό ποσοστό αυτής της διαταραχής ανήκει σε αυτή την κατηγορία (1-2%). Και σε αυτή την περίπτωση τα άτομα αυτά χρειάζονται μία συστηματική εκπαίδευση για να μπορέσουν να αναπτύξουν κάποιες βασικές δεξιότητες αυτοεξυπηρέτησης και επικοινωνίας. Συνήθως η διαταραχή αυτών των ατόμων οφείλεται σε κάποια νευρολογική βλάβη. Τα άτομα αυτής της κατηγορία χρειάζονται πραγματικά μία συστηματική και δομημένη προστασία και επίβλεψη για να μπορούν να λειτουργούν στοιχειωδώς και χωρίς κινδύνους (αυτό)παραμέλησης.
Η Αμερικανική Εταιρεία Νοητικής Καθυστέρησης (American Association of Mental Retardation-AAMR-) επεξεργάστηκε μία άλλου είδους διαγνωστική κατηγοριοποίηση για τις νοητικές διαταραχές, η οποία φαίνεται να είναι πλέον ευρέως αποδεκτή. Το νέο αυτό σύστημα κατηγοριοποίησης επικεντρώνεται περισσότερο στις ικανότητες αυτών των ατόμων, παρά στους περιορισμούς και στις αδυναμίες τους. Οι κατηγοριοποιήσεις αυτού του τύπου βασίζονται στην ανάγκη για υποστήριξη. Κατά συνέπεια ανάλογα με τις ανάγκες υποστήριξης διαμορφώνονται οι ακόλουθες κατηγορίες:
(α) διακοπτόμενη –μη συνεχής υποστήριξη
(β) περιορισμένη υποστήριξη
(γ) εκτεταμένη υποστήριξη
(δ) σταθερά εκτεταμένη και διάχυτη (σε όλους τους τομείς) υποστήριξη.
Ως ένα βαθμό η συγκεκριμένη κατηγοριοποίηση της AAMR αντιστοιχεί σε αυτή της APA, ιδωμένη από μία πιο θετική οπτική γωνία (λιγότερο ψυχιατρική).
Η διακοπτόμενη - μη συνεχής υποστήριξη αφορά τα άτομα που χρήζουν ευκαιριακής ή συγκεκριμένης υποστήριξης και βοήθειας –σε πολύ ειδικούς τομείς ή σε ιδιαίτερες και συγκεκριμένες φάσεις της ζωής τους- και όχι μία αμέριστη και συνεχή επίβλεψη και υποστήριξη. Σε στιγμές κρίσης ή σοβαρών κοινωνικών και άλλων δυσκολιών, τα άτομα αυτά χρειάζονται να αναπτύξουν στρατηγικές, ικανότητες ή γνώσεις που δεν διαθέτουν απαραίτητα ή δεν είναι σε θέση από μόνα τους να αναπτύξουν.
Για να γίνει μία έγκυρη διάγνωση χρειάζεται ολοκληρωμένη αξιολόγηση στις ακόλουθες διαστάσεις (προσθέτουμε κάποια σχόλια που θεωρούμε ότι μπορούν να βοηθήσουν τον γονέα ή τον εκπαιδευτικό για μία καλύτερη θέαση της περίπτωσης):
Διάσταση Ι: διανοητική λειτουργία (ακαδημαϊκές επιδόσεις, γενικότερη συλλογιστική, τρόποι απάντησης των ερωτήσεων, λογικομαθηματική, κριτική σκέψη, κοκ.) και προσαρμοστικές ικανότητες (κοινωνικότητα, επαφή με τα άλλα παιδιά, συμμετοχή σε δραστηριότητες, αυτενέργεια, δημιουργικές πρωτοβουλίες, ωριμότητα των στόχων, των αντιδράσεων, των παιγνιδιών στα οποία συμμετέχει, ικανότητα συγχρωτισμού με παιδιά της ηλικίας του, συχνές άστοχες συμπεριφορές, κοκ.)
Διάσταση ΙΙ: ψυχολογική και συναισθηματική κατάσταση (απόσυρση, συμμετοχή, ώριμη και προσαρμοσμένη διάθεση, συναισθηματικός συγχρονισμός, άκαιρες συναισθηματικές εκδηλώσεις, κοκ.)
Διάσταση ΙΙΙ: φυσική κατάσταση (σωματική, αισθητηριακή ακεραιότητα, βιολογικές λειτουργίες), υγεία και αιτιολογικοί παράγοντες
Διάσταση ΙV: περιβαλλοντικοί παράγοντες (διερεύνηση των παραγόντων που μπορεί να προκαλούν, διατηρούν ή ενισχύουν τις νοητικές και άλλου είδους ανεπάρκειες).
Η Αμερικάνικη Εταιρεία Νοητικής Καθυστέρησης (AAMR) έχει επιπλέον επεξεργασθεί διάφορους μεθόδους για την αξιολόγηση του παιδιού και του ενήλικου με ψυχοδιανοητικά προβλήματα σε όλους τους ακόλουθους επιμέρους τομείς:
επικοινωνία
φροντίδα του εαυτού
αυτοεξυπηρέτηση και διαβίωση σε οικία
κοινωνικές δεξιότητες
χρήση της κοινότητας (ικανότητα χρήσης των κοινοτικών πόρων και υποδομών, όπως και κοινωνική διαβίωση πέρα από τα όρια της προσωπικής κατοικίας)
ικανότητα να ελέγχει κανείς τη ζωή του (ικανότητα αυτονομίας και αυτοδιεύθυνσης)(self-direction)
ικανότητα διασφάλισης υγείας και (αυτό)προστασίας
στοιχειώδεις ακαδημαϊκές λειτουργίες
χρήση ελεύθερου χρόνου (ικανότητα διασκέδασης, ανάπαυσης, παιγνιδιού, κλπ.)
εργασία (ικανότητα εργασίας)
Αιτιολογικοί παράγοντες
Η Αμερικανική Εταιρεία Νοητικής Καθυστέρησης (ΑΑΜR) προσέφερε ένα πολυπαραγοντικό μοντέλο ερμηνείας των νοητικών διαταραχών. Σύμφωνα με την προσέγγιση αυτή οι αιτιολογικοί παράγοντες ομαδοποιούνται στις εξής τέσσερις κατηγορίες:
Βιοιατρικοί παράγοντες: πρόκειται για τους παράγοντες που σχετίζονται με βιολογικές διεργασίες και λειτουργίες. Εδώ συμπεριλαμβάνονται οι γενετικές διαταραχές και η ποιότητα διατροφής που είναι άμεσα συνδεδεμένη με την βιοσωματική ανάπτυξη.
Κοινωνικοί /οικογενειακοί παράγοντες: πρόκειται για τους περιβαλλοντικούς /εξωτερικούς παράγοντες που σχετίζονται με τις κοινωνικές και οικογενειακές αλληλεπιδράσεις, όπως η επαρκής και σταθερή προσφορά ερεθισμάτων, και η ποιότητα της ανταπόκρισης των ενηλίκων.
Συμπεριφορικοί παράγοντες: πρόκειται για τους παράγοντες που σχετίζονται με συμπεριφορές των γονέων /περιβάλλοντος που αποτελούν εν δυνάμει αιτίες πρόκλησης διανοητικών διαταραχών. Αυτοί οι παράγοντες συνδέονται με επικίνδυνες συμπεριφορές (συμπεριφορές κακοποίησης, βαριάς σωματικής βλάβης, κλπ.) ή συμπεριφορές που έχουν να κάνουν με τη χρήση απαγορευμένων χημικών ουσιών από την πλευρά της μητέρας κοκ..
Εκπαιδευτικοί παράγοντες: πρόκειται για τους παράγοντες που σχετίζονται με την παροχή εκπαιδευτικών ευκαιριών και κατάλληλης υποστήριξης, η οποία ευνοεί την διανοητική εξέλιξη του παιδιού, αλλά και την ανάπτυξη προσαρμοστικών δεξιοτήτων.
Οι οργανικές αιτίες περιλαμβάνουν τις χρωμοσωμικές ανωμαλίες, που κληρονομούνται και αποτελούν το 5% των περιπτώσεων (Gale Encyclopedia, 1999) όπως το σύνδρομο του ευαίσθητου χρωμοσώματος Χ: κληρονομημένη ανωμαλία του χρωμοσώματος Χ που καθορίζει το σεξουαλικό φύλο και σχετίζεται με το συνδρόμο Down (Τρισωμία 21)(μογγολισμός), που οφείλεται σε μία ενδογενή ανωμαλία της ανάπτυξης του χρωμοσώματος 21 ή στην παρουσία ενός επιπλέον χρωμοσώματος (π.χ. το χρωμόσωμα 18), στην περίπτωση του συνδρόμου της τρισωμίας 18. Πρόκειται για ατυχήματα κατά την διάρκεια της γενετικού μεταβολισμού και της εξέλιξης των γονιδίων και αποτελούν τις πιο συνηθισμένες αιτίες της νοητικής καθυστέρησης. Ανωμαλίες σε συγκεκριμένα γονίδια επίσης μπορεί να εκδηλωθούν με γνωσιακές διαταραχές, όπως στην περίπτωση της φενυλκετονουρίας (PKU), που θεωρείται ως γονιδιακή ασθένεια, που οφείλεται επίσης σε κληρονομημένη διαταραχή του μεταβολισμού των γονιδίων.
Διάφορες διαταραχές της βιολογικής λειτουργίας της μητέρας κατά την διάρκεια της κύησης και της ενδομήτριας ζωής, μπορούν επίσης να αποτελέσουν αιτίες νοητικής ανωμαλίας και καθυστέρησης. Οι διαταραχές αυτές μπορεί να προκληθούν από εξωγενείς παράγοντες, όπως η χρήση χημικών ουσιών, το αλκοόλ ή άλλες επιβαρυντικές /τοξικές ουσίες, οι οποίες εισέρχονται στον οργανισμό, απορροφούνται από το αίμα της μητέρας και μεταδίδονται στο έμβρυο προκαλώντας σοβαρές παραμορφώσεις στον αναπτυσσόμενο οργανισμό. Το αλκοολικό σύνδρομο οφείλεται σε μόλυνση από τοξικές ουσίες (αλκοόλ στην περίπτωση αυτή) του πλακούντα, λόγω υπερβολικής κατανάλωσης αλκοόλ από την μητέρα τους πρώτους τρεις μήνες της κύησης, είναι επίσης μία συνήθης περίπτωση νοητικής καθυστέρησης.
Στάσεις και συμπεριφορές που δημιουργούν προβλήματα στην οικογένεια και η αντιμετώπιση τους
Α. Διατροφικές συνήθειες, θέματα ύπνου και καθαριότητας
Κακός τρόπος κατάποσης του φαγητού
δυσκολίες στο μάσημα της τροφής
δυσκολίες στο να πίνει από ποτήρι
δυσκολίες στο να συνηθίσει μία ισορροπημένη διατροφή
δυσκολίες στο να συνηθίσει να τρώει από μόνο του (αυτοεξυπηρέτηση)
τάση προς παχυσαρκία λόγω κακών διατροφικών συνηθειών ή έλλειψης κίνησης, λόγω παθητικότητας, λόγω έλλειψης διάθεσης εμπλοκής και ενεργητικής συμμετοχής σε διάφορα δρώμενα της καθημερινότητας, στην οικογένεια, στην γειτονιά, στο σχολείο
απροθυμία στο να κάνει μπάνιο ή να καθαρίζεται από μόνο του
δυσκολίες στην οργάνωση του ύπνου
Β. Ψυχοκινητική ανάπτυξη των παιδιών με σύνδρομο Down
Ενδείξεις για την κατάκτηση του βαδίσματος
είναι ικανό να κρατά όρθιο το κεφάλι του (4-6 μηνών)
είναι ικανό να αναδιπλώνεται και να γυρνά γύρω από τον εαυτό του (3-7 μηνών)
είναι ικανό να κάθεται (7-10 μηνών)
είναι ικανό να στέκεται όρθιο με μία σχετική υποστήριξη (12 μηνών)
είναι ικανό να βαδίζει επαρκώς (24 μηνών)
Ενδείξεις για την κατάκτηση της ικανότητας της συγκράτησης
είναι ικανό να ενώνει τα χέρια του (3-4 μηνών)
είναι ικανό να φέρει ένα αντικείμενο στο στόμα του (6 μηνών)
επιχειρεί να συγκρατήσει (πιάσει) ένα αντικείμενο (8 μηνών)
είναι ικανό να περάσει ένα αντικείμενο από το ένα του χέρι στο άλλο (10 μηνών)
είναι ικανό να κάνει ένα πύργο με δύο κύβους (22-36 μηνών)
Comments