Leerhuis Karen Armstrong
De grote transformatieHOOFDSTUK 2
Leerhuis Karen Armstrong
De grote transformatie
HOOFDSTUK 2
HOOFDSTUK 2
Van Dale zegt:
ritus: het ritueel van de episcopale eredienst;
geheel van overgeleverde (religieuze) gebruiken, plechtigheden en ceremoniën in verband met belangrijke momenten in het (openbare) leven; ook als tweede lid in samenstelling als de volgende, waarin het eerste lid een handeling of toestand noemt afstudeerritueel, begrafenisritueel, doopritueel, inzegeningsritueel, offerritueel, openingsritueel, reinigingsritueel, vastenritueel, vruchtbaarheidsritueel;
afzonderlijke rite;
(schertsend) geheel van (onbelangrijke) bezigheden (die te vaak en/of met veel ostentatie uitgevoerd worden) toen begon het ritueel van het brillenpoetsen weer;
de dagelijkse rituelen iemands vaste patroon van de gewone dagelijkse bezigheden. R I T U E L E N
(ca. 900 – 800 v. Chr.)
Indeling van hoofdstuk 2
Blz. 70 t/m. 84: de Griekse / Myceense volkeren;
Blz. 84 t/m. 93: de Kanaänitische bevolking;
Blz. 93 t/m. 103: De Chinese wereld;
Blz. 103 t/m. 112: India.
Het Myceense Griekenland ca. 1450 – ca. 1200 v. Chr.
Tijdsindeling over Kreta
Neolithicum ca. 7000 v. Chr. - ca. 3200 v. Chr.
Minoïsche beschaving:
Prepalatiale periode (Vroege Bronstijd) ca.3200 v.Chr.-ca.1950 v. Chr.
Palatiale periode ca.1950 v. Chr.- ca.1375 v. Chr.
Proto-palatiaal ca. 1950 v. Chr. - ca.1700 v. Chr.
Neo-palatiaal ca. 1700 v.Chr. - ca. 1450 v. Chr.
Laat-palatiaal ca. 1450 v.Chr. - ca. 1375 v. Chr. (Dit is het einde van de feitelijke Minoïsche beschaving)
Myceense beschaving:
Myceens Kreta ca.1375 v. Chr. - ca.1111 v. Chr.
Doriërs vallen Kreta binnen ca.1111 v. Chr.
(Dit is het einde van de feitelijke Myceense beschaving)
De Myceense Grieken
Zie: http://nl.wikipedia.org/wiki/Myceense_beschaving Agamemnon Koning van Mycene De Griekse volkeren vóór de Spiltijd:
Minoïsche beschaving (2200-1375 v. Chr.): lijken zachtmoedig
Myceense beschaving (1450-1200 v. Chr.): vertoon van macht op basis van nieuwste militaire technieken. De Grieken: ca. 2000 v. Chr. vestigden een Indo-europees volk zich aan de randen van de Minoïsche maatschappij. Stichtten een Koninkrijk.
Van hun religie weten we niet veel. Wel kenden zij al de goden: Zeus, Athena, Poseidon en Dionysus.
Kenmerken van de religie der Grieken
Pessimistische inslag, goden- en mensbeschouwing.
Hun gevoel voor het tragische zal hun religieuze bijdrage aan de Spiltijd zijn (N.B. de Griekse tragedies).
In de Griekse theogonie is dat duistere en tragische besef (het fatum) goed terug te zien. Een meedogenloze strijd, haat, list en bedrog aan het begin van de tijden.
De chtonische godheden/machten, diep in de aarde levens, domineerden de Griekse religie in de 9de eeuw en later.
“Chtonisch”: betrekking hebbend op de aarde, m.n. als voorwerp van godsdienstige gevoelens. Synoniem: aardgoden.
Ook zijn de Grieken de wraakgodinnen (Erinyen) nooit kwijt geraakt.
Fatum, schuld, afschrikking en diepgewortelde angst kenmerkte de Griekse cultus. Ook in de Griekse bloeitijd (5de eeuw) heerste het besef dat de mens nooit zelf baas was over eigen handelen.
Kenmerken van de religie der Grieken (2)
De Erinyen of Furiën waren de enige goden die enig moreel gevoel toonden, maar in hun wraak geen medelijden en mededogen bezaten.
Het kwaad moet – blijkbaar – altijd gestraft worden en dat zonder aanzien des persoons en diens situatie.
Alleen als een persoon van zijn schuld werd gereinigd stopten de Erinyen met hun wraak. De Erinyen veranderden dan in Eumeniden = "Welgezinden". Een misdadiger kon zich van de Erinyen bevrijden door veel berouw te tonen en zich te reinigen van zijn schuld, door goede daden te verrichten (bijv. Orestes).
William-Adolphe Bouguereau (1825-1905). The Remorse of Orestes (1862).
De wroeging van Orestes.
Orestes is hier omringd door de furiën of wraakgodinnen. Pas als hij ernstig berouw toont laten ze hem gaan.
Het verhaal van Orestes en de Furiën.
Een beroemd slachtoffer van de Erinyen was Orestes, omdat hij zijn moeder Klytaimnestra doodde. Dit was echter een gevolg van het feit dat zijn moeder eerder zijn vader Agamemnon in bad had gedood. Klytaimnestra was op haar beurt weer kwaad op Agamemnon, omdat hij zijn dochter Iphigenia wilde offeren, in opdracht van Artemis.
Hoewel Orestes voor het plegen van de moord hiertoe was aangezet door de god Apollon werd hij toch achtervolgd door de Erinyen. De godin Athene bracht deze onrechtvaardige zaak voor een speciale goddelijke rechtbank, de Areopagus. Aanklaagsters van Orestes waren de Erinyen, die optraden namens de moeder van Orestes. Verdediger van Orestes was Apollon. Bij de stemming in de jury gaf de stem van Athene de doorslag. Orestes werd vrijgesproken, en de Erinyen verzoenden zich met deze uitspraak en werden Orestes welgezind. En hij deed nooit meer iets mis
Dit verhaal laat een visie zien van de oude Grieken op het lot van de mens. De mens kan niet ontsnappen aan de grillen van de goden, en kan het eigenlijk nooit goed doen. Eenzelfde filosofie blijkt uit de geschiedenis van Oedipus, die stamt uit een vervloekte koningsfamilie. Oedipus vermoordde ongewild zijn vader, ook door misleiding van de goden, en huwde vervolgens zijn moeder.
De riten van de Griekse religie
Hera op het medaillon van een roodfigurige kylix van de schilder van Sabouroff (ca. 470 v.Chr., Staatliche Antikensammlungen te München). De verdwijnende godin in de tempel van Hera (op Samos). Een onbetrouwbare godin, die met haar verdwijning(en) de natuurlijke orde bedreigde.
In de riten van het festival van Thesmophoria speelden de Grieken dit verontrustende drama telkens weer na. Steeds ook weer eindigde dit naspelen in de z.g. catharsis (de zuivering).
Dit ritueel dwong de Grieken hun oerangsten (oer-belevingen?) te herbeleven en ook te zien dat ze toch weer veilig naar de andere / goede kant konden komen.
Typering van de religieuze tradities van de Griekse Spiltijd
Via de externe riten werd het verborgen trauma van de Griekse voortijd nagespeeld, herbeleefd. De deelnemers werden via de riten geïnitiateerd, ze beleefden een overgangsrite naar een hernieuwd leven. Misschien was zelfs de dood dan wel een initiatie naar een nieuw leven? Geworteld in angst en pijn;
Het is essentieel dit lijden niet te ontkennen;
Volledige erkenning was zelfs onontbeerlijk voor verlichting;
De ekstasis: ‘uittreding’ gevolgd door de catharsis: zuivering
De Kanaänitische volken ±1000 v. Chr. tot 722 v. Chr.
Aan het eind van de 9de eeuw zou Israël een belangrijke macht. De Egyptische Farao Sisak zou niet alleen Jeruzalem hebben geplunderd, maar ook nog 150 andere steden. Wat iets zegt over het belang en de grootheid van Kanaän van die dagen.
Tot de 9de eeuw gingen Jahweh en andere goden (bijv. Baäl) goed samen.
In de 9de eeuw begon een aantal Israëlieten (de alléén-Jahwe beweging) het aantal goden te verminderen / schrappen.
Jahweh was de Allerhoogste geworden, een nationale God die geen gelijken meer had, maar wel ondergeschikte hemel wezens: de Raad van Hemelingen.
Jahweh was een krijgsgod
Phoenisch Baälbeeldje Anat als krijger Omdat Jahweh een krijgsgod was moesten er ook goden voor de landbouw (Baäl & Anat) zijn. Maar Jahweh was de hoofdgod: “Wie van de andere goden is als Jahweh? Dus: polytheisme.
De alleen-Jahweh-beweging
Een kleine groep profeten wilden alleen Jahweh de eer geven.
In de legenden over Elia en Elisa spelen de oude orale tradities door, zonder historisch te zijn, maar wel een herinnering aan de alléén-Jahweh-beweging van vóór de 7de eeuw.
Elia contra Achab. Elia: de alleen-Jahweh-man.
Elia bracht spanningen te weeg bij Israël. Baal was een beproefde vruchtbaarheidsgod, Jahweh niet. Elia vroeg het volk dat vertrouwen op te geven en ook in Jahweh een vruchtbaarheidsgod te gaan zien.
Maar, in het verhaal waar Elia God in een briesje aanwezig ziet, breekt ook de Transcendentie van Jahweh door.
Hier is sprake van de transcendentale doorbraak van de Kanaänitische Spiltijd.
De doorbraak van de roep om sociale rechtvaardigheid Psalm 28: 1 In d' achtbre Godsvergaderingen Staat God, als Richter der gedingen. Hij oordeelt over goed en kwaad, In 't midden van der goden raad: "Hoe lang zult gij van 't richtsnoer wijken, Een onrechtvaardig vonnis strijken, En acht slaan op het aangezicht Der goddelozen in 't gericht?" 2 Toont aller goden God te vrezen; Doet recht aan armen en aan wezen, Rechtvaardigt hem, die billijk klaagt, Verdrukt of arm uw hulpe vraagt; Verlost geringen uit hun lijden, En wilt behoeftigen bevrijden, Rukt z' uit der goddelozen hand; Gerechtigheid verhoogt een land. 3
Maar ach, hier is het recht vergeten; Men heeft noch kennis noch geweten; Men wandelt in de duisternis; Het wankelt al, wat zeker is; Dies ziet men 's aardrijks grondvest beven 'k heb wel voorheen u d' eer gegeven, Dat Ik u goden heb genoemd En als Gods kinderen geroemd! 4 Gij zult nochtans het leven derven, En als gemene mensen sterven; Eens storten van den stoel der eer In 't graf, als elk der vorsten, neer. Sta op, o God, en wil ontwaken. Ai, oordeel 't aardrijk, richt de zaken; Want Gij bezit op aard' alom De volkeren in eigendom.
De doorbraak van de roep om sociale rechtvaardigheid
Karin Armstrong maakt duidelijk dat de roep om sociale gerechtigheid een kenmerk van de Spiltijd zal zijn, maar niet alleen in Israël, maar dat ook was bij de omringende godsdiensten.
Dat kenmerk is – zie inleiding op dit boek – in lijn met de wending naar het morele dat bij alle volkeren van de Spiltijd zich openbaart.
Israël aan eind 9de eeuw v. Chr.
Er bleven andere goden bestaan, maar die bleven aan de andere kant van de Jordaan;
Geen monotheïsme dus, maar monolatrie (het aanbidden van één god);
De monolatrie dwong Israël een eenzame, pijnlijke reis te aanvaarden: de afscheiding van de mythische en cultische consensus van het Midden Oosten.
N.B. het boek: Een volk dat alleen woont (De strijd om de Joodse identiteit van de staat Israël). Auteur: Els van Diggele (2000), Ten Have. ISBN: 9 789025 951665
China: ong. 9de eeuw
Kronen op het Hemelaltaar Chinese religie willen dat de mensenmaatschappij d.m.v. rituelen (li) zich conformeerde aan de Weg (tao) van de Hemel.
Máár, ze kenden geen ontologische scheiding tussen Hemel en Aarde. Tussen Hemel en Aarde bestaat continuïteit, geen scheiding (christendom). Hun visie was holistisch.
Het ging in de religie en in de rituelen vooral om alles op zijn juiste – goddelijke gestelde – plek te houden en te plaatsen. Armstrong laat hier zien hoe de (Chinese) riten de functie hebben om de natuurlijke orde van het Helaal op aarde te handhaven.
China: ong. 9de eeuw
De koning was de bemiddelaar tussen Hemel en Aarde.
Zijn taak was het alleen maar om de Hemelse Weg (tao) te volgen, en op correcte wijze de rituelen van deze Tao uit te voeren (zie Boek van Lu).
Hij was zo het archetypische ideaal.
Dat Archetypisch ideaal zou in de Spiltijd (ong. 300 v. Chr.) verder worden uitgewerkt, en op zijn diepte worden beschouwd.
De uitvoering van de rituelen
De uitvoering van de riten hebben de functie om de natuurlijke orde van het Helaal op aarde te handhaven.
Psychisch werkte de nauwgezette uitvoering van de riten zo, dat
De deelnemers hun individualiteit verloren;
Alles een herhaling van de Hemelse orde was;
Dat die orde ook de orde op aarde herstelde of zou handhaven.
In de 9de eeuw begon men in te zien, dat het transformatieve effect van het ritueel belangrijker was dan de manipulatie van de goden (blz. 101).
Comments