Nýsköpunarþing Íslands 2011 Davíð Stefánsson
Fundarstjóri – ágætu fundarmenn. Í takt við þema fundarins fékk ég það verkefni að fjalla um „Hinar stóru samfélagslegu áskoranir sem felast í endurnýjanlegri orku“. Ekkert smávegis verkefni að fjalla um orkuvanda heimsins á nokkrum mínútum. Þetta þema þykir mér athyglisvert: Meðal annars vegna þess að ekkert land eða amk. fá geta brugðist við þessu viðfangsefnum eða verkefnum eitt og sér. Það þarf að gera í samvinnu. Saman verða samfélög heimsins að finna þeim lausnir. En það eru einmitt lausnirnar sem hafa í för með sér ákveðin tækifæri. Og það er vart vafi á að orkumál verða eitt að stóru verkefnum framtíðarinnar: Aukin orkuþörf, umbreyting orkunýtingar og þróun og uppbygging endurnýjanlegra orkugjafa – allt eru þetta risavaxin verkefni. ‹#›
Samfélög okkar byggja á orku
Áskorun komandi ára er að tryggja umbreytingu áreiðanlegra, sjálfbærra og samkeppnishæfra orkukerfa. Draga úr orkuskorti, svara aukinni orkuþörf og huga að loftslagsbreytingum. Verkefni kallar á samvinnu ríkja heimsins. Endurnýjanlegir orkugjafar verða að vera samkeppnishæfir og sjálfbærir. Þar skipta fimm atriði miklu máli: Olía- framboð hennar og verð. Tækniframfarir og nýsköpun nýrra orkugjafa. Stuðningur ríkja við vistvænni orkugjafa. Umræða um loftlagsmál. Menntun.
Þessi áskorun komandi ára felur í sér umbreytingu að áreiðanlegum, sjálfbærum og samkeppnishæfum orkukerfum. Draga úr orkuskorti, svara aukinni orkuþörf og huga að loftslagsbreytingum. Markmiðið er að auka stórlega tækni og þjónustu fyrir snjalla og skilvirka orkunotkun. Hvetja til betri reksturs borga og samfélaga. Taka nýja orkugjafa í notkun, svo sem vind -og sólarorku ásamt lífrænni orku, og vinna að samkeppnishæfri og umhverfisvænni tækni til að draga úr kolefnisnotkun. Samkeppnishæfi og sjálfbærni er hér lykillinn ásamt alþjóðasamvinnu. Og það eru fimm atriði sem skipta miklu í að vistvænir orkugjafar verði samkeppnishæfir og sjálfbærir. 1. Olía - framboð hennar og verð - skiptir sköpum í umbreytingunni til meir sjálfbærra orkukerfa. 2. Tækniframfarir og nýsköpun í leit og nýtingu nýrra orkugjafa. 3. Stuðningur ríkja við vistvænni orkugjafa – Beinn og óbeinn 4. Þróun umræðu um loftlagsmál og hvernig brugðist verður við auknum umhverfiskröfum. 5. Aukin menntun um möguleika endurnýjanlegra orkugjafa. ‹#›
Þekktar hefðbundnar olíulindir heimsins duga, miðað við notkun dagsins í dag, í...
46 ár Heimild: BP Statistical Review 2011
Það þarf vart að fjölyrða um mikilvægi endurnýjanlega orkugjafa á Íslandi. En það er mikil undantekning frá þeirri meginstaðreynd að samfélög heimsins byggja flest á olíu. Eitt af stærri olíufélögum heims BP gaf það út í júní síðastliðnum að þekktar hefðbundnar olíulindir heimsins muni duga - miðað við notkun dagsins í dag - í 46,2 ár. Á sama tíma sjáum við að orkuþörfin er að aukast mjög. Árlegur vöxtur orkuneyslu heimsins er í dag sagður vera 5,6 %. Það er þekkt að þessi vöxtur er að stóru leyti knúinn af hagkerfum Kína, Indlands og sumpart Brasilíu. - Kínverjar eru með um 20,3% af allri orkuneyslu heimsins. Og þeir nýta um 48,2% af öllum kolum á heimsmarkaði. En 46 ár segja ekki alla söguna. Það er nóg til af olíu. Ef við gefum okkur að enn eigi eftir að finnast olía og að hennar verði leitað með óhefðbundnari vinnslu. ‹#›
Enn er þó nóg af olíu: 120 ár eftir af olíuforðanum
Heimild: Bain & Company 2011; BP Statistical Review 2010; Oil & Gas Journal 2010; Deutsche Bank Oil & Gas 2010; US Geological Survey 2006, 2009; IEA World Energy Outlook 2010; www.oilshale.co.uk
Hið virta ráðgjafarfyrirtæki Bain & Company birti fyrir skömmu þrjár sviðsmyndir eftir notkun: Sú líklegasta - sem er hér til miðju - telur að með núverandi neyslu eigi jarðarbúar um 120 ár eftir af olíu. Það eru 46 ár af hefðbundnum olíulindum og um 74 ár eftir af “óhefðbundnum” olíuforða. Efst er olíuvinnsla úr olíugrýti (oil-shale), þá er olíusandur og síðan hefðbundin olíuvinnsla. Á sama tíma hefur olíunotkun síðustu 25 árin verið aukist um 30%, en olíuforðinn einnig aukist um 30%. Með öðrum orðum hafa olíubirgðir haldist stöðugar. Sífellt er sótt á fjarlægari “olíu-mið” jafnvel til þeirra er ekki voru taldar mögulegar í vinnslu. Nýjar lindir hafa fundist og æ meir er sótt til óhefðbundinna vinnsluaðferða sem borgar sig ef verð er nógu hátt. Dæmi um það er tjörusandur Kanada og vinnsla djúpt af ströndum Vestur Afríku. Olíuneyslan byggir á tveimur grunnþáttum: eftirspurn eftir olíu og verði hennar samanborðið við nýja orkugjafa. Hljómar einfalt, en þetta hangir saman við margvíslega þætti sem er erfitt að spá fyrir um. Orkueftirspurn hækkar við aukinn mannfjölda og efnahagsframþróun, ólíkt eftir svæðum og löndum. Og samanburðarverð tengist flóknu samspili tækniþróunar, niðurgreiðslum og þröskuldum annarra orkugjafa. Verkefnið verður ekki eingöngu að finna nýjar birgðir - heldur einnig að nýta þá olíu sem til er með sem bestum hætti. ‹#›
Hlutur endurnýjanlegra orkugjafa í orkunýtingu heimsins (utan vatnsorku)
1,8 % Heimild: BP Statistical Review 2011
Og áfram með heildarmyndina. Umbreytingin frá orkukerfi sem byggir að mestu á jarðefnaeldsneyti yfir í vistvænni orkugjafa, er risavaxið verkefni. Hlutur endurnýjanlegra orkugjafa í orkunýtingu heimsins (ef frá er talin vatnsorka) er einungis 1,8%. Þetta er ekki stór hlutur. – og jarðvarminn er einungis brot þessa. En hluturinn stækkar ört... Þessi mynd á vart við um Ísland: Hér er um 15% af frumorku sem notuð er í landinu er flutt inn, en 85% er innlend, endurnýjanleg orka. Það er saga sem við segjum öðrum þjóðum. Hvernig sú ákvörðun um að nýta innlenda endurnýjanlega orkugjafa varð til að færa þjóðina frá fátækt til bjargálna. Í þessari einföldu staðreynd liggur mikið tækifæri. ‹#›
Samanburður á uppsöfnuðum kostnaði yfir líftíma raforkuframleiðslu ($/MWh)
Source: Bloomberg NEF, “Q3 Levelized Cost of Energy Update”, October 20, 2010.
En hvar liggur stærsti þröskuldur endurnýjanlegra orkugjafa? Jú í verðinu. Enn sem komið er kostnaðurinn einfaldlega of hár. Virkjun sólar, vinds og sjárvarfalla er einfaldlega of dýr miðað við kol og gas. Vatnsaflsvirkjanir og jarðvarmavirkjanir eiga hér þó meiri möguleika. Á meðfylgjandi mynd er birtur uppsafnaður kostnaður á líftíma raforkuframleiðslu. Þetta er kostnaður en ekki verð... En endurnýjanlegir orkugjafar verða ódýrari með tímanum: Þróun tækni endurnýjanlegra orkugjafa er, samanborðið við vinnslutækni jarðefnaeldsneytis, skammt á veg komin. Og nýsköpun og tækniframför er hröð í þessum geira. Það mun að endingu þýða lægri vinnslukostnað. Við munum sjá betri og ódýrari orkubera, lengri endingu battería, o.s.frv. Og loks þegar umbreyting í græna orkugjafa kemst á fullt skrið, mun magnframleiðsla lækka kostnað enn meir. Framleiðsla vindmylla eru þar ágæt vísbending. Og vöxtur vistvænna orkugjafa er mikill... ‹#›
Endurnýjanlegir orkugjafar verða æ mikilvægari ...ef opinber stuðningur er nægur
Endurnýjanlegir orkugjafar verða æ mikilvægari hluti orkukerfanna - ef opinber stuðningur er nægur. Á þessari mynd er sýnd vaxtarþróun annars vegar lífmassa (biofuel) og hins vegar raforku sem er fengin með endurnýjanlegum orkugjöfum. Vöxturinn er mikill. Meginhvatinn liggur í beinum stuðning stjórnvalda við þessa þróun. Alþjóðaorkustofnunin (International Energy Agency) segir í ritinu World Energy Outlook 2010, að áætlað megi að þessi stuðningur aukist úr $57 miljörðum bandaríkjadala frá árinu 2009 í $205 milljarða árið 2035. En hærra verð á jarðefnaeldneyti og lægri fjárfestingar-kostnaður mun einnig ýta undir vöxt vistvænna orkugjafa. ‹#›
Ísland og endurnýjanlegir orkugjafar: tækifærin okkar...
Menntakerfið, rannsóknar- og stoðkerfið: Styðja við fjölbreytnina- ekki eingöngu jarðvarma. Mikilvægt að sækja þekkingu á sem flestum sviðum vistvænna orkugjafa. Styðja við græðlingana. Orkufyrirtækin eiga að færa sig nær tækifærum á öðrum sviðum: Vindorku, sjávarfallaorku, margvíslegum orkuberum, lífmassa o.s.frv. Styðja við „fjölnýtingu jarðhita“. Þróun kælitækni þar er afar mikilvægt verkefni. Stærri verkefni á sviði orkunýtingar: flutningur raforku til Evrópu um streng og umbreyting bílaflotans.
Mig langaði að hlaupa hratt yfir nokkur atriði sem lúta að tækifærum í þessari þróun fyrir okkur Íslendinga... Hver eru kennileiti þessara framfara? - Sumpart eru þetta nokkur atriði þeim til brýningar er halda þennan fund: 1. Ég tel að menntakerfið, rannsóknar- og stoðkerfið eigi að styðja við fjölbreytnina- ekki eingöngu jarðvarma. Mikilvægt að sækja þekkingu á sem flestum sviðum vistvænna orkugjafa. Styðja við græðlingana- afhafnaskáldin stórhuga. 2. Og orkufyrirtækin eiga að færa sig nær tækifærum á þessu sviðum: Vindorku, sjávarfallaorku, margvíslegum orkuberum, lífmassa o.s.frv. Safna í þekkingarbrunninn. Ég er sannfærður um að virkjun vinds mun til að mynda spila mikilvægt hlutverk hér í framtíðinni. 3. Og við eigum að styðja við „fjölnýtingu jarðhita“. Sem dæmi mikilvæg verkefni þar má nefna framþróun kælitækni með jarðvarma. Gangi það vel eftir er þetta mjög stór markaður. Spurning um orkuþróunarsetur? 4. Og svo nefnd séu tvö gríðarstór verkefni á sviði orkunýtingar: Annars vegar flutningur raforku til Evrópu um sæstreng og umbreyting bílaflotans. Ég fagna allri umræðu um sæstreng. Meiri virðisauki og orkuöryggi. Umbreyting bílaflotans er verkefni sem verður að leggja meira til. – Er þetta ekki verðugt verkefni kraftmikillar Nýsköpunarmiðstöðvar? ‹#›
Tækifærin okkar: Þrátt fyrir allt... heldur „orkuútrásin“ áfram…
Ýmis erlend verkefni síðustu ára íslenskra fyrirtækja á sviði orkumála: Reykjavik Geothermal, Mannvits, Eflu, ÍSOR, RARIK, Verkís, Jarðborana, Landsvirkjunar...
Og talandi um íslensk tækifæri: Það kemur sumum ef til vill Spánskt fyrir sjónir en orkuútrásin heldur áfram. Menn halda áfram þrátt fyrir alla neikvæða umræðu um „útrás“. Hér á heimskortinu eru nokkur verkefni á sviði orkumála fyrirtækjanna: Reykjavik Geothermal, Mannvits, Eflu, ÍSOR, RARIK, Verkís, Jarðborana og Landsvirkjunar... Flest eru þetta ráðgjafarverkefni – en mikilvæg engu að síður. Áfram Ísland. Við höfum sögu að segja. Nýtum okkur það. ‹#›
„Orkufátækt“ er sameiginlegt verkefni okkar allra...
Sameinuðu þjóðirnar hafa sagt næsta ár vera „Alþjóðleg ár sjálfbærrar orku fyrir alla“ (United Nations 2012: "International Year of Sustainable Energy for All") Aðgangur að orku er grundvallaratriði i að bæta lífskjör og framþróun fátækari hluta jarðarbúa. Samkvæmt Alþjóða orkustofnuninni (IEA) hafa 1.4 milljarðar manna ekki aðgang að rafmagni. Það er fimmti hver jarðarbúi. Þar af eru 585 milljónir í Afríku án rafmagns. 40% jarðarbúa eða 2.7 milljarðar manna nota hefðbundnar aðferðir eldiviðar til eldamennsku.
Að lokum langar mig að nefna nokkuð sem á að vera okkur öllum hugleikið: „Orku-fátækt“ er sameiginlegt verkefni okkar allra... Sameinuðu þjóðirnar hafa sagt næsta ár – árið 2012, vera „Alþjóðleg ár sjálfbærrar orku fyrir alla“. - Aðgangur að orku er grundvallaratriði til að bæta lífskjör og framþróun fátækari hluta jarðarbúa. Samkvæmt Alþjóða orkustofnuninni hafa 1.4 milljarður manna ekki aðgang að rafmagni. Þetta er fimmti hver jarðarbúi. Í Afríku eru 585 milljónir án rafmagns. Og 40% jarðarbúa eða um 2.7 milljarðar nota hefðbundnar aðferðir eldiviðar (mó, tré eða annan lífmassa) til eldamennsku. Talið er að nýtanlegur jarðvarmi í Afríku sé meira en 14.000 MW. Einungis um 200 MW eru virkjuð. Lönd á borð við Kenía og Eþíópíu hafa mikla möguleika til nýtingar jarðvarma, ásamt Erítreu, Djíbútí, Tansaníu, Úganda, Rúanda, Búrúndí, Malaví og Mósambík. Um 83% íbúa Eþíópíu, 86% íbúa Tansaníu og 84% íbúa Kenía hafa ekki aðgang að rafmagni. En það eru ekki einungis skyldur okkar sem heimsborgarar að huga meir að orkumálum Afríku og vanþróuðum ríkjum. Í þessu liggja einnig tækifæri fyrir okkur Íslendinga. Að þeim vinnur Reykjavík Geothermal – fyrirtækið sem ég vinn hjá. ‹#›
Comments