BİLİM VE METAFİZİKALİ UTKU Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü CEVDET COŞKUN Atatürk Üniversitesi Fen Fakültesi Fizik Bölümü BEE - 7 MAYIS 2010
BİLİM VE METAFİZİK
ALİ UTKU Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü CEVDET COŞKUN Atatürk Üniversitesi Fen Fakültesi Fizik Bölümü BEE - 7 MAYIS 2010
Bergson şöyle diyor: "Bir şeyi bilmenin çok farklı iki biçimi vardır. Birincisi şeyin etrafında dönülmeyi ihtiva eder, ikincisi onun içine girer". Birincisi bilimin alışılmış biçimidir, ikincisi metafiziğin ve bizzat sağduyunun biçimidir. 1509'da Raffaello Sanzio tarafından yapılan Atina Okulu'ndan Eflatun (ve) Aristo'yu (sağ) gösteren bir ayrıntı ‹#›
Bilim nedir?
Bilim, aklı ve duyuları kullanarak doğayı yine doğanın içindekilerle anlama çabasıdır. Bilgi üretme iddiasında bulunan her etkinlik bilim değildir. Bilim, tartışılmaz doğrular üreten ve bulan bir etkinlik değildir. Bilim “iman edilecek” değil “istifade edilecek” bilgiler üretir. BEE 7 MAYIS 2010
Modern çağların büyülü kavramı olan bilim insan düşüncesinde o derece merkezi bir yer edinmiştir ki gerçekte bilim olmayan düşünceler de kendilerini bilimmiş gibi gösterme gayreti içine girmişlerdir. Eğer bilimsel bilgiler tartışmasız doğrular olsaydı tarihte pek çok bilimsel kuram yanlışlanmazdı. Newton mekaniği, drude modelleri, flojiston teorileri, batlamyus teorileri vs vs. Heidegger: “Bilim real olanın teorisidir” derken real olanı ideal olanın karşısına koyar ve real olan zaman içinde ve oluş içinde bulunan varlık alanıdır. Real olan her şey zaman içinde bulunur, oluşur, değişir ve kaybolur. Halbuki ideal olan zaman ve uzay dışındadır, değişmez, olduğu gibi kalır. (Mesela üçgen kavramı idealdir, ama herhangi bir ABC üçgeni realdir). Real olan bilimle, ideal olan ise araçları mantık (ve matematik?) olan metafizikle anlaşılır. İdeal bilimler apriori real bilimler aposteriori bilinirler. İdeal bilimler bu anlamda ilkelerini kanıtlamak için deneyime başvurmazlar. Bizim kavrayışımız ideal olanı eksik ya da hatalı kavrayabilir ama bu ideal olana bir halel getirmez. Wittgenstein: bilim sadece dünyanın nasıl olduğu sorusuna cevap arar. Metafizik ise ne olduğu sorusuna. Heidegger: Bilimin konusu bilim olmayandır. ‹#›
BİLİMSEL BİLGİNİN BAZI ÖZELLİKLERİ
Olgu temelli Nesnel Tekrarlanabilir Sınanabilir Eleştirel Öndeyi gücü sağlar Kuşkuya dayalı
Bilim olması gerekene değil olana ilişkin konuşur. Bilim kendi bulgularını çürütmeye çalışan yegane etkinliktir. Eleştirel:Bir bilimsel araştırmada hataları, kusurları gizlemek veya atlamak bir yana etkin bir biçimde aranması ve başkalarının eleştirici yorumlarınınsa yakınılmak şöyle dursun istek ve sevinçle karşılanması anlayışı düşünceyi özgürleştirir. (Popper) F Bacon: İnsan katiyetten yola çıkarsa şüpheye, şüpheden yola çıkarsa katiyete varır. ‹#›
Bilimsellik Ölçütü Problem of Demarcation
Doğrulanabilirlik Yanlışlanabilirlik (Verification) (Falsification) Mantıkçı pozitivistler Karl R. Popper
Doğrulama: Deney ve gözlem yoluyla doğruluğu kesin olarak ispatlanabilen önermeler bilimseldir. Bunun dışında kalanlar hem bilimsel değil hem de anlamsızdır. Yanlışlama: Deney ve gözlem yoluyla yanlışlanma şansı tanımayan önermeler bilimsel değildir. Bilimsel önermeler risk almalıdır. Ancak yanlışlanabilirlik yanlış olma anlamına gelmez. Yanlışlamaya açık olduğu halde doğru çıkan önermeler bilimseldir. Aslında Popper buna doğrulanmış da demez sadece pekiştirilmiş (corroborated) der. Yanlışlama doğru ve yanlış bilgiyi ya da anlamlı yada anlamsız bilgiyi ayrıma ölçütü değil sadece bilimsel olanla olmayanı ayırma ölçütüdür. Popper a göre bilimsel olan doğru, bilimsel olmayan yanlış anlamına gelmez. Bir zamanlar metafizik veya bilimsel olmayan bir kuram yada önerme zamanla sınanabilir bir hale gelebilir ve bilimsel olabilir (atom düşüncesi). Metafizik bir kuram sadece anlamlı değil doğru da olabilir. Ama onu sınayabilecek bir yolumuz yoksa nasıl bilimsel sayabiliriz? Mesela Popper “tanrı vardır” önermesinin doğru olabileceği halde yanlışlanma rsiki taşımadığı için bilimsel olamayacağını söyler. Çünkü Popper’e göre, tümevarım ilkesinin geçersizliği nedeniyle, kuramlar hiçbir zaman deneysel olarak doğrulanamaz. Ama yanlışlanabilir. Özellikle Einstein’ın kuramının ileri sürdüğü bir yaklaşım (güneşin yakınından geçen ışık ışınları, güneşin yerçekimi alanının etkisine girerek eğilmeye uğrarlar) 1919’da güneş tutulmasının olması sırasında doğrulanması Popper’i etkiledi. Popper’i et
Bazı önermeler
Bütün cisimler yer kaplar. Bir bilgi vermez. Analitiktir. Yanlışlanma riski taşımaz. A) Yağmur yağacak. B) Bugün yağmur yağacak. C) Bugün Türkiye’de yağmur yağacak. D) Bugün Erzurum’da yağmur yağacak. E) Bugün Erzurum şehir merkezinde yağmur yağacak. F) Bugün Erzurum şehir merkezinde saat 12’ de yağmur yağacak. Yanlışlanma riski artar. Bilgi verici içeriği artar.
‹#›
Bilimsel yöntem
BEE 7 MAYIS 2010
Bilimsel yöntem, en basit haliyle aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Evrendeki bir fenomenin gözlemlenmesi Bu fenomene dair, gözlemler ile tutarlı, ancak kesin olmayan, hipotez adında deneysel bir açıklama getirilmesi Hipotezin tahminlerde bulunmak için kullanılması Tahminlerin deneylerle veya ek gözlemlerle test edilmesi ve sonuçlar ışığında hipotezde gerekli değişikliklerin yapılması (3) ve (4) numaralı adımların hipotez ve deney arasında tutarsızlık kalmayana kadar tekrarlanması Elbette bu bulma bağlamına ait bir yöntem değildir. Doğrulama bağlamının yöntemi olabilir. ‹#›
Metafizik Nedir?
Etimoloji: Eski Yunancada “sonra”, “ötesi”, “sonra gelen”, “peşinden gelen”, “izleyen” gibi anlamlar taşıyan meta (ta) ile “fizik ya da “doğa” anlamına gelen physika sözcüğünün meta ta physika biçiminde birleştirilmesiyle oluşturulduktan sonra kısaltılmış haliyle felsefe sözdağarına yerleşen metafizik terimi sözlük anlamıyla “fizikten sonra gelen”, “fiziğin peşinden gelen” ya da “fizikten öte” gibi anlamlar taşımaktadır. Terim, İslâm kültür dünyasına aynen tercüme edilerek mâ-ba’de’t-tabî’iyyât, mâ-fevka’t-tabî’iyyât, mavera’et-tabî’iyyât, isimleriyle karşılanmıştır. “Meta” edatı, bir şeyin “mâverâ”sı, “mâ-ba’d”ı (yani Türkçe “öte”si) demektir. “Physika” tabii şeyler anlamınadır ki, buna da “tabiat” denilmiştir. Ayrıca teolojiyi karşılayan ilahiyyat terimi de metafiziğe karşılık olarak kullanılmıştır. BEE 7 MAYIS 2010
‹#›
Metafizik Nedir?
Tanım: Birçok filozofun temel felsefi disiplin olarak ele aldığı metafizik tıpkı felsefe gibi farklı çağlarda farklı biçimlerde tanımlanmıştır. En genel anlamda: Bütün bir varoluş gerçekliğinin doğasını her yönüyle açıklığa kavuşturmaya çalışan felsefe dalı. Yerleşik felsefe dilindeki daha özel anlamlarıyla: Nihai anlamda gerçeklik ile varlığın neliğini ya da özünü araştıran; evreni yöneten görünürdeki ilkelerin temelinde yatan değişmez ilkeleri, yasaları, kesinlikleri soruşturan; şeylerin, nesnelerin, kendiliklerin varlıksal özlerini neyin ya da nelerin oluşturduğunu açığa çıkaran; gerçekten var olan varlık türlerini tanımlayarak gerçekten var olmayan varlık türlerinden ayıran; evrenin kaç türden ayrı varlık katmanından oluştuğunu çözümleyip bunların arasındaki ilişkileri temellendirerek açıklayan; bir bütün olarak varlığın ya da gerçekliğin en temel dayanaklarına , yapıtaşlarına ve niteliklerine yönelik olarak kapsamlı bir açıklama sunmak amacıyla yürütülen sistematik soruşturmalar bütünü; daima en temelde yatanı araştırması nedeniyle felsefenin herhangi bir dalı olmaktan çok, kökü olduğu düşünülen, bizzat felsefeyle özdeşleştirilen felsefe alanı. BEE 7 MAYIS 2010
‹#›
Metafizik Nedir?
Tanrı, uzam, zaman, nedensellik, dünya, özdeşlik, varlık gibi en temel felsefe kavramları ile kategorilerinin, ilke ve ilişkilerinin neliğini, özünü ya da doğasını açıklığa kavuşturmaya çalışan felsefi düşünüşün en temel biçimi. Bütün bir varlık alanının açıklanmasına yönelik köklü bir araştırmaya karşılık gelen soruşturmalar bütünü; sorulan sorular ile verilen yanıtlar, ortaya konan sorunlar ile getirilen çözümler, kurulan sistemler ile bunlara karşı kurulmuş sistemler, akıl yürütmeler ile bunlara karşı akıl yürütmeler düzlemi. Felsefenin, mutlak gerçekliğin en temelinde yatan değişmez ana ilkelerini bütün yönleriyle araştıran, öteki felsefe dalları arasındaki en belirleyici bölümüdür. Felsefe tarihinde sıkça öne sürülmüş bu tanımlardan yola çıkarak metafiziğin, (1) Varlık Olarak Varlığın Bilimi (2) Maddi Olmayan Varlığın Bilimi (3) En Soyut Kavramların Bilimi (4) En Tümel Kavramların Bilimi (5) İlk ilkelerin bilimi, diye tanımlanmış olduğunu öne sürebiliriz. BEE 7 MAYIS 2010
‹#›
“Düşünce” nedir ve “şey” nedir? Düşünce ve şey arasında nasıl bir bağlantı vardır? Tanrı nedir? “Hakikat” nedir? Bütün olguları meydana getiren genel bir madde var mıdır? En gerçek gerçeklik türü nedir? Tüm şeyleri tek bir evrende birbirine bağlayan nedir? Birlik mi yoksa çokluk mu temeldir? Bütün şeylerin tek bir kökeni mi yoksa pek çok kökeni mi vardır? Her şey kadere mi bağlıdır, yoksa özgürlük var mıdır? Dünya sonlu mudur, sonsuz mudur? Dünyanın parçaları sürekli midir, süreksiz mi ya da boşluk var mıdır?
Bazı Metafiziksel Sorular
‹#›
Zihin ve beden ya da ruh ve beden nasıl birleşir? Birbirlerine etki ederler mi? Bir şey başka bir şey üzerinde nasıl etkide bulunur? Bir şey başka bir şeyden dolayı nasıl değişir ve gelişir? Uzam ve zaman var mıdır? ya da uzam ve zaman nedir? Bilgide nesne zihne nasıl girer? ya da zihin nesneye nasıl ulaşır? Tümel kavramlar mı, yoksa tikel şeyler mi gerçek? Sonlu isek sonsuzu nasıl kavrarız? “Aklın ilkeleri” doğuştan mıdır, yoksa türetilmiş midir? “Güzellik” ve “iyilik” yalnızca subjektif kanılar mıdır yoksa objektif geçerlilikleri var mıdır? “Güzel” ya da “iyi” dediğimde ne kastederim?
Bazı Metafiziksel Sorular
‹#›
Kant’a göre üç temel metafiziksel soru vardır: Neyi bilebilirim? Ne yapmalıyım? Ne umut edebilirim?
‹#›
METAFİZİĞİN PROBLEMLERİ
Bilgiyle ilgili metafizik problemler: Tümeller problemi Kategoriler problemi Formlar problemi Temel tikeller problemi Varlıkla ilgili temel metafizik problemler: Töz metafiziği Süreç ya da oluş felsefesi Varoluş felsefesi Ruh, Zihin ve Beden
‹#›
Doğayla ilgili araştırmalardan kaynaklanan metafizik problemler: Determinizm-endeterminizm Teleoloji-mekanizm Zaman-mekân Maddi şeylerin gerçekliği Doğanın düzenleyici ilkeleri Teolojiik problemler: Tanrı’nın varlığı Kader Yaratma
‹#›
Fizik ve Metafizik
Fizik (model bilim) ve metafizik arasındaki ilişkinin bir incelemesi, fizik ve metafizik kavramlarının bir değişiklik sürecinde olduğunun anlaşılmasına dayanır. Bunun için tarihsel bir perspektif gerekir. Hemen belirtelim ki disipline adını veren Aristoteles, fiziği metafizikle birlikte ele alıyor, doğa bilimlerinin daha temel dallarının metafizik olduğunu düşünüyordu. physiologia (physis’in logos’u yani doğanın rasyonel açıklaması) ya da philosophia naturalis (doğa felsefesi) olarak adlandırılan tek bir alan. BEE 7 MAYIS 2010
‹#›
Aristoteles’in Fizik’inde philosophia naturalis, doğa incelemesiyle ilgili bir dizi felsefi meseleyi içerir. Bu felsefi meseleler doğa kavramının (madde ve form, nedensellik, zorunluluk), hareket (motion) ve kinesis (yer, boşluk, zaman, sürem (continuum) ve bölünebilirlik kavramlarının analiziyle ve ilk muharrik (prime mover) ile ilgilenir. Bunlar doğa konusunda bütünüyle genel veya evrensel (katholou) temel felsefi meselelerdir, doğayla ilgili bütün araştırmaların temelini oluştururlar. Bu yüzden bunlar, daha sonra “metafizik” olarak adlandırılacak prote philosophia (“ilk felsefe”) alanını kuran “ilk ilkeler ve en yüksek nedenler” arasında yer alırlar. (Aristoteles, Metafizik IV, 1003a)
BEE 7 MAYIS 2010
‹#›
17. yüzyılda Aristotelesçi doğa kavramından radikal biçimde farklı bir yeni doğa kavramı ortaya çıktı. Düşünürler Aristoteles tarafından sunulan “ilk felsefe”nin temel meselelerini yeniden düşünme gereksinimiyle yüzleştiler ve bu metafiziksel meselelere yeni ve farklı çözümler ortaya koydular. Bütün bunlar, harekete (motion) ilişkin uygulamalı matematik, yani mekanik ve mekaniğin temellendiği metafizik 17. yüzyılda philosophia naturalis içinde içerilmekteydi. Doğanın madde olarak yeni kavrayışı özellikle Sebastian Basso tarafından ve Galileo’nun yeni mekaniğiyle 17. yüzyılın ilk 20 yılında gelişmeye başladı. Daha sonra Descartes, Felsefenin İlkeleri’nde ilk kez tamamıyla bütünleşmiş philosophia naturalis’i geliştirdi, burada Aristoteles tarafından ortaya konan bütün bir metafiziksel meseleler dizisi esaslı biçimde yeniden düşünüldü.
BEE 7 MAYIS 2010
‹#›
Newton, Doğa Felsefesinin Matematiksel İlkeleri’nde (Philosophiae naturalis principia mathematica) Descartes’ın felsefesine karşı maddi atomculuk metafiziğine dayalı bir alternatif doğa felsefesi sundu. Bu eser esasen “matematiksel ilkelere” (yani mekaniğe) yoğunlaşsa da başlığının da ifade ettiği üzere bir philosophia naturalis’tir. İlk muharrik Tanrı’dır, çünkü madde kendi başına bütünüyle hareketsizdir. Maddenin yaratılması ve harekete geçirilmesi için Tanrı zorunludur. Newton’un philosophia naturalis kavrayışı mekaniğin ve metafiziğin entegrasyonuna dayanır.
BEE 7 MAYIS 2010
‹#›
Newtoncu sistem Kartezyen sisteme üstünlük kazanır ve 18. yüzyılda sürekli büyüyen bir fenomenler dizisine başarılı uygulanışı sayesinde Newton’un mekaniği doğrulanmış kabul edilir. Daha da önemlisi, “fizik evreni aslında hareket yasasıyla, yani mekanik bilimiyle anlaşılan mekanik bir yapıdır” genel kavrayışının doğrulanması olarak görülür. Ayrıca 18. yüzyılda philosophia naturalis’in metafizik kısmına duyulan ilgide bir azalma olmuştur. Özellikle bu mekanistik sistemde Tanrı’nın rolü reddedilmiş, mekanik bilimi özerk bir bilim, sistematik bir inceleme alanı olarak görülmeye başlanmıştır.
BEE 7 MAYIS 2010
‹#›
Bu gelişme ilkin Fransa’da, Maupertius, D’alembert, Lagrange ve Laplace gibi aynı zamanda doğa filozofları da olan büyük matematikçilerin eserleri aracılığıyla gerçekleşti. Laplace mekanik biliminin, mekanistik sistem olarak doğanın tam anlayışı olduğunu ve bunun, Tanrı ile ilgili hipotezi geçersiz kıldığını öne sürüyordu. Laplace mekanik biliminin özerkliğinin imalarını tam olarak anlamıştı: Mekanik, doğanın incelenmesinde ve anlaşılmasında temel bilimdir. Bu kavrayış mekanik biliminin modern fizik haline gelmesini de kuşatır. Başka bir deyişle fizik (yani doğa bilimi) mekanik bilimidir. Laplace, yalnızca 17. yüzyılın doğa felsefesinin teolojik bileşeni kavrayışını ortadan kaldırmakla kalmamış, bütün metafiziksel bileşeni de ortadan kaldırmıştır.
Comments